Atlas’ın Hikayesi...

Binanın tarihçesi, 5 Haziran 1870 tarihinde Beyoğlu ile Galata semtlerinde çıkan ve yaklaşık beş bin yapıyı kül ettiği gibi yüzlerce insanın da yanarak ölmesine neden olan Beyoğlu yangınından sonra başlar. Atlas Sitesi, Hagop Köçeyan isimli Osmanlı vatandaşı bir iş adamı tarafından Grand'Rue de Pera (bugünkü İstiklal Caddesi) üzerinde bulunan Hayden mağazalarının yanına kışlık konak olarak kullanılmak için yaptırılır. Yeniden yapılanma sürecinin ilk ürünlerinden olan yapı, taş ve dökme demir kullanılarak karkas özelliklerinde inşa ettirilir. Hagop Koçeyan'ın devrin padişahı Sultan Abdülaziz'e olan yakınlığı ve sultanın olası ziyaretleri nedeniyle binanın yapımına olduğu kadar süslemelerine de büyük özen gösterilir: İkinci katın tavanları, 1870'lerde Konstantiniye'ye (İstanbul) gelen Fransız ressam Hippolyte Dominique Berteaux'nun yaptığı eşsiz fresklerle donatılır. Halen binanın tavanlarını süslemekte olan bu freskler arasında en göz alıcı olanı hiç şüphesiz büyük salonda bulunan ve dört elementi konu alan "Su, Hava, Toprak ve Ateş" isimli eserdir.

Yıllar ilerledikçe günün ihtiyaçları doğrultusunda binanın mimari yapısında değişikliklere gidilir ve yine Köçeoğlu tarafından B Bloğa bitişik olarak ilave inşaat yapılarak konak kısmıyla birleştirilir. O yıllarda bu görkemli konakta padişaha özel bir daire tahsis edilmiştir. Binanın günümüzde pasaj olarak kullanılan zemin katının ise cins atların bakıldığı at ahırı olarak kullanıldığı, sonraki yıllarda ise at cambazhanesine dönüştürüldüğü bilinmektedir. Hagop Koçeyan'ın 1882 yılında İstanbul'da hayata gözlerini yummasının ardından Atlas, İngiliz işgali sırasında mahkeme, işgal sonrasında ise postahane genel müdürlüğü binası olarak kullanılır. Köçeyan ailesinin diğer üyeleri, son fertlerden birinin burayı terk edip Van'a göç edene kadar binada yaşamaya devam eder. 1938-39 yıllarında ise konak Aziz ve Ahmet Borovalı tarafından satın alınarak el değiştirir. Artık Borovalı Ailesi'nin konutu olarak kullanılmaya başlanan Atlas'ta 1948 yılında aile tarafından o dönem Balkanların en büyük sineması olarak kabul edilen Atlas Sineması yaptırılır. Hem büyük hem de rahat bir sinema olması sebebiyle kısa sürede popüler olan Atlas Sineması, seanslarının hep zamanında başlamasıyla ünlenir. Ve kısa süre içerisinde semtin en önemli sembollerinden biri haline gelir. Atlas sineması, aynı zamanda çeşitli film çekimlerine ve konserlere evsahipliği yapar. Atlas Sitesi içinde sadece sinema salonu değil, tiyatro sahnesi de bulunmaktadır: Konağın birinci katı 1950 yılında tiyatro haline getirildikten kısa bir süre sonra Devlet Genel Müdürlüğü görevinden ayrılan Muhsin Ertuğrul, bir tiyatro topluluğu kurma kararı alır. Kazım Taşkent'in maddi ve Vedat Nedim Tör'ün manevi desteğiyle bugünkü Atlas Pasajı'nın birinci katında, mimar Halit Femir ve Feridun Akozan tarafından 295 koltuklu bir tiyatro inşa edilir. Tiyatronun salonu da sahnesi de çok küçük olduğundan Muhsin Ertuğrul, hem topluluğuna hem de tiyatroya hala kullanılmakta olan "Küçük Sahne" ismini uygun görür. Küçük Sahne, burada sahnelenen yenilikçi oyunlarla o yıllarda Darülbedai repertuarına taze bir alternatif yaratır. 1951-1957 arasında eserler veren Küçük Sahne Topluluğu ise hem sayısız genç yeteneğin tiyatro sahnelerine kazandırılmasını sağlar hem de özel tiyatro toplulukların hep sıkıntısını çektiği yer sorununu çözmede büyük bir adım oluşturur. Küçük Sahne Topluluğu’ndan sonra Sahne sırasıyla, Dormen Tiyatrosu, Mücap Ofluoğlu Tiyatrosu, Ulvi Uraz Tiyatrosu, Gülriz Sururi-Engin Cezzar Tiyatrosu, Ayfer Feray Tiyatrosu,  Dostlar Tiyatrosu, Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu, Galeri Tiyatro, Aydemir Akbaş Tiyatrosu, Ferhan Şensoy ve Ortaoyuncular, Nokta Tiyatrosu, Salih Kalyon Tiyatrosu ve Bizim Tiyatro gibi özel tiyatrolara da ev sahipliği yapar. 24 Ocak 1994 tarihinde Kültür Bakanlığı tarafından onarımı tamamlanan ve Bedia Muvahhid Sahnesi adıyla yeniden açılan Küçük Sahne’de 1997’den 2010 yılına kadar Çolpan İlhan tarafından kurulan Sadri Alışık Tiyatrosu sahne alır. 2010 yılında Devlet Tiyatroları ile birlikte kullanılmaya başlar. Sitenin içinde bulunan Atlas Pasajı da sinemanın yapıldığı sıralarda oluşur. Burada sıralanan dükkanlar o yıllarda genellikle lüks hediyelik eşya satılan yerler olarak ünlenir. Pasajın sonunda, sol tarafta yer alan "Kulis" isimli bar ise batılı anlamda bir sosyalleşme mekanı olarak müdavimleri olan İstanbul'un o dönemki yeni kuşak entelektüel çevresini ağırlar. Akıp giden zaman içinde mülkiyeti pek çok kez el değiştiren bina, 1960'lı yıllarda Banker Kastelli Menkul Değerler Ticaret A.Ş. tarafından satın alınmıştır. Binanın Kastelli'nin mülkiyetinde olduğu dönem içerisinde 1976 yılında Anıtlar Yüksek Kurulu'ndan izin alınarak ana binaya bitişik olan B Bloğun yan tarafına yine bitişik nizamda üç katlı inşaat yapılmış ve ana binayla birleştirilmiştir. Kastelli Menkul Değerler'in tasviyesiyle birlikte 9 No 'lu Tasviye Kurulu Başkanlığı'nın çalışmaları neticesinde bina, Maliye Hazinesi'ne devredilir. Binanın Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde yapılmış olması ve özellikle günümüzde İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Galerisi Müdürlüğü (İ.D.G.S.G.M.) olarak kullanılan saray-konak bölümünün dönemin mimari anlayışını yansıtması nedeniyle bina, Kültür Bakanlığı Gayri Menkul Eski Eser ve Anıtlar Yüksek Kurulu'nun 13.05.1971 gün ve 5899 sayılı kararı ile 1. derece tarihi eski eser kapsamına alınır. Günümüzde pasaj olarak kullanılan 44 adet dükkan, 1985 yılında İstanbul Defterdarlığı Milli Emlak Müdürlüğü tarafindan ihale yoluyla satılır. Geriye kalan 4058/5000 arsa paylı 10 bölümün binanın 1. derecede tarihi eser olması, işlevsel olarak da kültür ve sanat kurumlarını bünyesinde barındırması nedeniyle önce 1987 yılında 9. No'lu Tasviye Kurulu kararınca Kültür ve Turizm Bakanlığı'na iktisab etmesi, daha sonra 1992 yılında Maliye Bakanlığı, Milli Emlak Genel Müdürlüğü tarafından kültür ve sanat faaliyetlerinde kullanılmak üzere Kültür Bakanlığı, Kültür Merkezleri Dairesi Başkanlığı'na tahsisi sağlanır. Kültür Bakanlığı tarafından 1993 yılında kapsamlı bir onarımdan geçirilen bina böylelikle, yeniden işlerlik kazanır. Kültür Bakanlığı'nın tasarrufunda bulunan yerlerden saray bölümü İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Galerisi Müdürlüğü tarafından kullanılmıştır. C Blokta bulunan bölümler Film Yönetmenleri Derneği, Sinema Oyuncuları Derneği ve Çağdaş Sinema Oyuncuları Derneği'ne, A Blokta bulunan Atlas Sineması ve Küçük Sahne ise işletmecilere tahsis edilmiştir. Binanın zemin katının pasaj haline getirilmesiyle birlikte Atlas Sineması günümüzde üç salonda toplam 950 kişilik seyirci kapasiteyle hizmet vermektedir. Binanın A, B ve C Bloklarında bulunan değişik büyüklüklerdeki iş yerlerinde kafe, bar ve restoran, giyim, çanta ve ayakkabı, her türlü hediyelik eşya, halı-kilim, el sanatları ürünleri, kozmetik ürünler, cd, altın ve gümüş takılar, deniz kabukları ve doğal taşlar, model maketler, antikalar, pul ve değerli objeler gibi pek çok farklı hizmeti bir arada sunan iş yerleri bulunmaktadır. Basık tonoz tavanındaki alçı motifler zaman içinde kirlense de estetik özelliklerini halen koruyan pasaj, günümüzde Beyoğlu'nun, hatta İstanbul'un en çok uğranan yerlerinden biri olmaya devam etmektedir. Bina içinde kamu ve özel mülkiyetin bir arada bulunuyor olması nedeniyle 634 sayılı kat mülkiyeti kanunu hükümleri uygulanmaktadır. Ancak, yönetim işlevi, kamunun arsa payı yüksek olması ve tapuya şerh edilmiş yönetim planındaki özel hükümler nedeniyle Kültür Bakanlığı, İstanbul Atatürk Kültür Merkezi Müdürlüğü'nün atadığı ve kat malikleri kurulunda da seçilen kişi tarafından yerine getirilmektedir. Bugün Atlas Sitesi içinde pasaj, tiyatro ve sinema salonlarının yanı sıra İstanbul Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü de hizmet vermektedir.